Umro od brzine, živi od sporosti: Priča o Orient Expressu

Četvrtog oktobra 1883. iz Pariza kreće voz s oko trideset pozvanih gostiju: činovnicima, diplomatama, novinarima i direktorima željeznica. Domaćin je Georges Nagelmackers, belgijski bankarski sin koji je u Americi vidio Pullmanova spavaća kola i odlučio da Evropi napravi bolja. Voz je imao spavaća kola, restoran i salone, a ime pod kojim će ostati zapamćen nije dao on nego štampa. Prema National Geographicu, “Orient” je bio novinarska etiketa, iako Carigrad nikad nije bio samo istok.

Pruga kao diplomatija

Put do Carigrada nije bio samo tehnički nego i politički podvig. Nagelmackers je morao da se dogovori s osam željezničkih kompanija, od Francuske do Rumunije, koje su davale pruge i lokomotive, dok su njegova spavaća kola i restorani činili ostatak voza. Prvi put je išao preko Minhena, Beča, Budimpešte i Bukurešta do Giurgiua na Dunavu. Putnici su se tu trajektom prebacivali u Bugarsku, vozom do Varne, pa parobrodom do Carigrada. Cijeli put željeznicom bio je moguć tek od 1889, preko Beograda, Niša i Sofije. Linija kroz Srbiju radila je od 1888.

Sve to je trajalo oko četiri dana, otprilike deset dana kraće od puta brodom iz Marseillea.

Južna varijanta i Beograd

Poslije Prvog svjetskog rata dolazi drugi, južni krak. Simplon-Orient Express vozi od 1919. preko Lozane, Milana i Venecije do Beograda, a od 1920. i do Carigrada. Tim krakom putuje i Hercule Poirot.

Beograd u romanu Ubistvo u Orient Expressu nije grad nego peron. Poirot silazi na par minuta u hladnu noć i snijeg, a voz se nekoliko sati kasnije zaustavlja u smetu između Vinkovaca i Broda. U Jugoslaviji je, dakle, smješteno cijelo ubistvo. Zanimljivo je da je tri godine ranije, 1931, hrvatski pisac Mate Lovrak objavio dječji roman Vlak u snijegu o istom motivu, koji će generacije jugoslovenskih đaka čitati kao lektiru. Nema dokaza da ga je Christie poznavala, niti joj je trebao.

Stanica na kojoj je Poirot izašao, Beograd Glavna, otvorena je 1884. Zatvorena je 1. jula 2018. poslije 134 godine rada, zbog izgradnje Beograda na vodi. Njena zgrada čeka najavljenu prenamjenu u Istorijski muzej Srbije.

Roman, legenda i stvarni događaji

Priča o nastanku romana ima tri stvarna sloja i jednu legendu. Prvi sloj je Christiejina vlastita vožnja tom prugom, koju je prvi put prešla 1928. Drugi je snježna oluja iz januara 1929, kad je Simplon-Orient Express zapeo u Trakiji pored Çerkezköya; izvori se ne slažu koliko dugo, od pet do dvanaest dana. Treći je otmica i ubistvo sina Charlesa Lindbergha 1932, koja stoji iza zločina u romanu.

Legenda glasi da je knjigu napisala u sobi 411 hotela Pera Palace u Istanbulu. Hotel je zadržao tu sobu kao muzej, ali zvanični Christie sajt kaže da je roman vjerovatno nastao dijelom na arheološkom nalazištu u Iraku.

Voz koji je umro od brzine

Orient Express nije ubio rat nego aerodrom. Avion je sve brži i jeftiniji, a vozovi sve spartanskiji. Posljednji direktni voz iz Pariza za Istanbul, 1977. godine, nosio je uglavnom hipije i radnike migrante, a ne kraljeve. Ime je preživjelo na kraćim relacijama: do 2007. na liniji Pariz–Beč, a do decembra 2009. od Strazbura do Beča.

Te iste 1977. u Monte Karlu je na Sotheby’s aukciji ostala posljednja četiri vagona. Američki preduzetnik James Sherwood kupio je dva i potrošao narednih godina oko 16 miliona dolara na još tridesetak spavaćih, restoran i Pullman kola. Venice Simplon-Orient-Express, danas u vlasništvu Belmonda (LVMH), krenuo je 25. maja 1982. na liniji London–Venecija.

Danas se plaća sporost

Voz danas vozi s vagonima iz dvadesetih i tridesetih. Petodnevna vožnja Pariz-Istanbul organizuje se samo nekoliko puta godišnje, a prema agencijama koje je prodaju košta oko 17.500 funti po osobi u dvokrevetnoj kabini. Putnik koji ide sam plaća dvostruko, a New York Times je 2024. zabilježio 35.000 funti. Pored njega vozi i novi, Accorov La Dolce Vita Orient Express po Italiji, pokrenut 2025.