Mediči u duksericama: Kako nova generacija mijenja pravila davanja i šta traži zauzvrat

Papa Eugenije IV, ujedno najvažniji klijent Medičijeve banke, stvar je riješio na način koji je odgovarao obojici: za ogromnu sumu koju je Kozimo uložio u Crkvu, izdao je bulu koja ga je u praksi oslobodila grijeha. Manastir je dobio Fra Anđelikove freske u svakoj ćeliji, Kozimo mjesto u istoriji umjetnosti, a Firenca čovjeka za kojeg će papa Pije II kasnije reći da je o miru i ratu odlučivao iz svoje kuće. Velikodušnost je istovremeno bila pokajanje, reklama i politika.

Gotovo šest vijekova kasnije, 12. maja 2021, dvadesetsedmogodišnji programer Vitalik Buterin jednom je transakcijom poslao više od 50 biliona tokena Shiba Inu, kriptovalute nazvane po rasi pasa, fondu za pomoć Indiji u jeku pandemije. Na papiru, to je bila milijarda dolara. Prizori te vrste dali su povoda za naziv koji se sve češće čuje: novi Mediči, generacija koja davanje ne doživljava kao gala večeru u smokingu nego kao startup za bolju budućnost. Naziv je, doduše, preuranjen. Buterin je rođen 1994, dakle formalno je milenijalac, a Generacija Z, rođena između 1997. i 2012, najstarije pripadnike ima tek oko tridesete. Ali smjer u kojem se kreću pare, i način na koji se daju, već se jasno mijenja.

Ko su mladi darodavci zapravo

Slika dvadesetogodišnjeg kripto-milijardera koji u dukserici spašava svijet privlačna je, ali istraživanja pokazuju prozaičniju stvarnost. Prema anketi lista Chronicle of Philanthropy, samo 19 odsto pripadnika Generacije Z kaže da daje novac, ali čak 84 odsto na neki način podržava neprofitne organizacije ili ciljeve: trećina volontira, a četvrtina ih prati i promoviše na društvenim mrežama. Izvještaj Univerziteta Indijana iz 2025. dodaje da mlađi donatori daju za pitanja, a ne za institucije, da češće učestvuju u crowdfundingu i da sve više daju kroz humanitarne striminge koje vode influenseri, dok obrazovnim ustanovama daju rjeđe od starijih.

Najupečatljiviji primjer je čovjek koji je YouTube pretvorio u platformu za prikupljanje novca. Džimi Donaldson, poznatiji kao MrBeast, rođen 1998, imao je 23 godine kada je 2021. sa Markom Roberom pokrenuo #TeamSeas, kampanju za 30 miliona dolara i uklanjanje 30 miliona funti smeća iz okeana, u koju se uključilo preko osam hiljada kreatora iz 145 zemalja. Nije to bila gala večera. Bio je to link u opisu videa.

Novac koji putuje brzinom interneta

Kada je 2022. krenuo rat u Ukrajini, grupa kripto-aktivista okupljenih u Ukraine DAO prodala je NFT ukrajinske zastave i za nekoliko dana prikupila 2.258 etera, oko 6,75 miliona dolara, od više od 3.200 pojedinačnih priloga; novac je otišao fondu Come Back Alive. Prema analitičkoj kompaniji Elliptic, kripto-donacijama za Ukrajinu ukupno je prikupljeno preko 78 miliona dolara. Uz brzinu, nova stvar bila je vidljivost: svaki prenos može se pratiti na blockchainu, pa tajanstveni donator ustupa mjesto javnoj evidenciji.

Decentralizovane organizacije, doduše, umiju i da omanu. ConstitutionDAO je 2021. prikupio više od 40 miliona dolara da otkupi primjerak američkog Ustava, i izgubio na aukciji. Kolektivna odluka je brza, ali ne i nepogrešiva.

Od kamena do sistema

Stari donatori ostavljali su ime u kamenu: krilo muzeja, univerzitetska dvorana, biblioteka. U žargonu filantropije taj poriv zove se edifice complex. Pogledajte, naprotiv, kome je Buterin istog dana poslao ostatak novca: 336 miliona dolara fondaciji Methuselah, koja se bavi regenerativnom medicinom i produženjem života, i više od 13.000 etera organizaciji GiveWell, koja traga za najefikasnijim dobrotvornim organizacijama na svijetu. Preostali tokeni otišli su Future of Life Institute, organizaciji posvećenoj egzistencijalnim rizicima; prema Buterinovim riječima, taj dio je, kada je pretvoren u gotovinu, vrijedio nešto kao 500 miliona dolara. Na tom spisku nema zgrade sa imenom. Ima života, zdravlja i preživljavanja vrste.

Cijena brzine

Brzina ima naličje. Vrijednost tokena Shiba Inu pala je za oko trećinu odmah poslije Buterinove donacije, a fond koji ga je primio do jula 2021. uspio je da u gotovinu pretvori tek oko 20 miliona dolara od tokena vrijednih tada oko 313 miliona. Novac iz #TeamSeas skupljen je za nekoliko sedmica, ali je posao išao sporije: do maja 2023. uklonjeno je 15,1 milion funti smeća, tačno polovina obećanog, uz 112.000 volontera u 63 zemlje.

Najoštriju lekciju dao je Sem Bankman-Frid, tada tridesetogodišnjak, koji je svoju filozofiju sažimao rečenicom da treba postati „prljavo bogat, radi dobrotvornosti". Njegov Future Fund, pokrenut u februaru 2022, obećao je oko 160 miliona dolara za projekte od pandemija do vještačke inteligencije. Kada je FTX u novembru 2022. propao, cijeli tim fonda podnio je ostavku, saopštivši da mnoge obećane grantove vjerovatno neće moći da ispuni. Filantropija vezana za jedan profitni izvor naslijedi i njegovu krhkost.

Ko pita narod

Politički filozof sa Stanforda Rob Reich u knjizi Just Giving tvrdi da je filantropija oblik moći koji zaslužuje demokratski nadzor: porezni odbici nesrazmjerno koriste bogatima, a najveće zaklade decenijama nameću prioritete davno preminulih donatora. Priznaje i dobre strane, jer privatni novac može da finansira eksperimente koje država i tržište ne preuzimaju. Ali pitanje postaje oštrije kada jedan dvadesetogodišnjak preko noći može da finansira istraživačku oblast ili pokret, bez glasanja, bez nadzora i bez ikoga ko bi mogao da kaže ne. Medičijevi su, uostalom, već pokazali kuda takva moć vodi kada niko ne postavlja pitanja.

Veliki prijenos, a mali početak

Cifre koje se uz ovu temu najčešće navode odnose se na „veliki prijenos bogatstva". Prema agenciji Cerulli Associates, u SAD će do 2048. biti preneseno 124 biliona dolara, od čega oko 105 nasljednicima i oko 18 dobrotvornim ciljevima. Ranija procjena iz 2021, koja se i dalje često citira, iznosila je 84 biliona. Najveći komad pripada milenijalcima (oko 46 biliona) i generaciji X (oko 39), dok je red na Generaciju Z uglavnom još pred nama. Novi Mediči su dakle za sada više najava nego činjenica.

Mediči su ostali upamćeni po freskama u manastirskim ćelijama, ali i po tome što je jedan bankar, davanjem, kupio grad. Nova generacija ima bolje alate od ikoga prije nje: javne evidencije, trenutne prenose, podatke o učinku. Hoće li ih iskoristiti da kontrolu daje drugima, a ne samo sebi, pitanje je na koje će odgovoriti biliona koji tek stižu.