Najživopisniji svjetski karnevali: Kad boja postane oružje

Najživopisniji karnevali na svijetu nisu samo spektakl za turiste. Oni su, gotovo bez izuzetka, nastali kao čin otpora koji je vremenom prerastao u nacionalni ponos.

Venecija: Maska koja je brisala klasu

Venecijanski karneval se u pisanim izvorima prvi put pominje još u trinaestom vijeku, ali svoj puni smisao dobio je tek kada je postao jedino doba godine u kojem je Venecijanska Republika dozvoljavala svojim građanima da nose maske van pozorišta i kockarnica. U gradu sa izuzetno strogom društvenom hijerarhijom, gdje je odjeća po zakonu morala da odražava tačan društveni status onoga ko je nosi, maska je radila nešto radikalno: brisala je sve to u trenutku. Iza bijele baute ili volto maske, plemić i zanatlija su mogli stajati rame uz rame u kockarnici, a niko nije mogao sa sigurnošću da kaže ko je ko. Kada je 1797. godine pala Venecijanska Republika, pao je i stari, javni karneval - obnovljen je tek 1979. godine, ali osnovna ideja, da maska briše identitet i stvara privremenu jednakost, ostala je suštinski ista.

Trinidad: Karneval rođen iz zabrane

Dok je u Veneciji maska brisala klasu, na ostrvu Trinidad karneval je u potpunosti nastao iz isključenosti. Kada su francuski plantažeri krajem osamnaestog vijeka organizovali svoje maskenbale, porobljeni Afrikanci koji su radili na tim istim plantažama nisu smjeli da učestvuju. Umjesto toga, stvorili su sopstvenu, paralelnu proslavu - Kanbule, od francuskog "cannes brûlées", spaljeno trsje, nazvanu po noćnim povorkama tokom kojih su gasili požare na poljima šećerne trske. Nakon ukidanja ropstva 1838. godine, Kanbule se pretvorio u javnu proslavu slobode, sa bubnjevima, štapnom borbom i maskiranim povorkama. Britanske vlasti su 1881. godine pokušale da zabrane upravo te bubnjeve, baklje i okupljanja, što je dovelo do takozvanih Kanbule nereda - sukoba dovoljno ozbiljnog da je ušao u istorijske knjige, i koji je, paradoksalno, samo učvrstio karneval kao simbol otpora. Zabrana bubnjeva natjerala je muzičare da improvizuju sa onim što im preostaje - kantama, flašama, naknadno i buradima od nafte - iz čega je vremenom nastao čelični bubanj, danas nacionalni instrument Trinidada i Tobaga.

Rio de Žaneiro: Karneval koji je favela izgradila

Karneval u Riju postoji od 1723. godine, ali ono što danas prepoznajemo kao njegovu dušu - samba škole - potiče iz mnogo skromnijeg izvora. Prva samba škola na svijetu, nazvana "Deixa Falar" ("Pusti ih da pričaju"), osnovana je 1928. godine u siromašnoj radničkoj četvrti, od strane muzičara kojima je samba bila jedini način da budu dio proslave koja ih je dugo zaobilazila. Sljedećih decenija, te iste zajednice iz favela, bez pristupa novcu ili institucionalnoj podršci, izgradile su sistem takmičarskih povorki toliko raskošan da je danas poznat kao "najveća predstava na svijetu", praćen uživo na nacionalnoj televiziji. Sambadrom, danas simbol brazilskog nacionalnog identiteta, u suštini je proizvod istih zajednica koje su nekada bile potpuno nevidljive za ostatak grada.

Oruro: Bogovi sakriveni iza đavolje maske

Možda nijedan karneval na svijetu ne krije dublju tajnu od onog u bolivijskom rudarskom gradu Oruru. Centralni ples ove proslave, Diablada - "đavolji ples" - na prvi pogled izgleda kao katolička alegorija o borbi dobra i zla, sa plesačima u rogatim maskama koji predstavljaju đavole. Ispod te hrišćanske fasade, međutim, krije se nešto mnogo starije: tradicija koja seže do andskih civilizacija i obožavanja boga Tija, gospodara podzemnog svijeta rudara, čiji je kult kolonijalna katolička crkva pokušala da iskorijeni zabranom direktnog obožavanja domaćih božanstava. Rudari su svoju vjeru jednostavno sakrili unutar katoličke ikonografije - bog Tio postao je "đavo" kojeg plešuci naizgled progone, iako ga u suštini i dalje slave. Danas Karneval u Oruru, na UNESKO-voj listi svjetske nematerijalne baštine od 2008. godine, okuplja preko dvadeset osam hiljada plesača i deset hiljada muzičara - najveće okupljanje te vrste na kontinentu, izgrađeno na religiji koja je preživjela tako što se naučila da se maskira.

Ono što sve ove maske zapravo kriju

Kada se ova četiri karnevala posmatraju zajedno, slučajnost prestaje da bude uvjerljivo objašnjenje. Mletačka maska je brisala klasnu razliku za plemstvo koje se gušilo u sopstvenim zakonima o odijevanju. Trinidadski karneval je nastao kao jedini prostor slobode za ljude kojima je svaki drugi prostor bio zabranjen. Rio dug svoju najveću turističku atrakciju zajednicama koje je dugo ignorisao. Oruro i danas, pod maskom katoličkog praznika, čuva vjeru staru vijekovima prije dolaska bilo kog misionara. U sva četiri slučaja, boja, maska i ples nisu bili dekoracija. Bili su jedini dostupan jezik kojim su oni bez moći mogli da kažu nešto što im inače niko ne bi dozvolio da izgovore naglas - a to je, možda, i razlog zašto ti isti karnevali, vijekovima kasnije, i dalje izgledaju življe od gotovo svega drugog na svjetskom kalendaru.