Živi šah na Trgu Uricki: Predstava koja je trebalo da napravi carstvo

Iznad njih, sa balkona i prozora koji gledaju na trg, hiljade ljudi ćutke prate svaki potez. Negdje u gradu, u dvije odvojene sobe, sjede Pjotr Romanovski i Ilja Rabinovič, dvojica najboljih šahista Lenjingrada, i telefonom izgovaraju poteze koje će posilni prenijeti figurama na terenu. Jul je 1924. godine, mjesto je Trg Uricki, nekadašnji Palatni trg, a partija će potrajati satima prije nego što jedna strana preda igru.

Lako je ovo ispričati kao kuriozitet - čudnu, fotogeničnu epizodu iz sovjetske istorije, dobru za jednu rečenicu u kvizu. Problem je što taj opis promaši suštinu. Ovo nije bila zabava koja je slučajno postala spektakularna. Bila je to premijera pažljivo osmišljene državne kampanje, a čovjek koji je stajao iza scenografije nikada nije ni izašao na trg.

Zvao se Nikolaj Krilenko, i po zanimanju je bio sve samo ne šahista - pravnik, revolucionar, jedan od vođa Oktobarske revolucije, kasnije sovjetski tužilac i ministar pravde. Ali od sredine dvadesetih godina, njegova prava strast postaje nešto naizgled sitno: da šah pretvori u oružje. Ne metaforično - Krilenko je doslovno govorio jezikom vojne kampanje. "Šah je moćno oruđe intelektualne kulture", glasio je jedan od njegovih slogana. "Šah je instrument politike", glasio je drugi. Pod njegovim vođstvom, Svesavezni kongres šaha i dama 1924. godine centralizovao je cijeli pokret pod okriljem državnog Vrhovnog savjeta za fizičku kulturu, sa jasnim ciljem: šahovski krugovi treba da postoje u svakoj fabrici, svakom vojnom klubu, svakom studentskom domu, svakoj čitaonici u najzabačenijem selu.

Živa partija na Trgu Uricki nije bila usputna zabava usred te kampanje - bila je njena najefektnija reklama. Sovjetska vlast je tek te iste godine prvi put dozvolila i djeci pristup organizovanim šahovskim krugovima, koji su do tada bili rezervisani za odrasle. Krilenko je pokrenuo i sopstveni časopis, "64", koji izlazi i danas, skoro čitav vijek kasnije. Poenta cijele mašinerije nije bila da građani Sovjetskog Saveza samo nauče pravila igre. Poenta je bila da postanu najbolji na svijetu u njoj, i da ta nadmoć, javno demonstrirana, postane dokaz da je čitav sistem - ne samo šahovski, nego politički - superiorniji od bilo kog drugog.

Krilenko sam nikada nije doživio da vidi taj plan ostvaren. Uhapšen je 1938. godine, tokom velike čistke, i pogubljen iste godine - jedna od hiljada žrtava sistema koji je pomogao da izgradi. Mašinerija koju je pokrenuo, ipak, nastavila je da radi i bez njega. Sedam godina poslije njegove smrti, 1945. godine, sovjetski i američki tim su odigrali radio-meč - poteze su razmjenjivali telegrafski, bez fizičkog susreta, slično kao Romanovski i Rabinovič dvije decenije ranije, samo na mnogo većoj razdaljini. Sjedinjene Države, koje su do tada dominirale svjetskim šahovskim olimpijadama, izgubile su rezultatom 15,5 prema 4,5. Poraz je zapanjio šahovski svijet, i označio je početak ere u kojoj će sovjetski velemajstori - Botvinik, kasnije Spaski, Karpov, Kasparov - vladati vrhom svjetskog šaha gotovo bez prekida do kraja vijeka.

Mihail Botvinik, prvi sovjetski svjetski prvak, kasnije je u svojoj autobiografiji opisao Krilenkovo prisustvo u tim godinama kao nešto što je osjećao čak i kada čovjeka fizički nije bilo u prostoriji - "nevidljivo prisustvo", kako ga je nazvao. Nešto poput duha koji je odredio pravac cijele discipline, a da sam nije doživio da vidi kuda taj pravac zapravo vodi.

Kad se sve sabere, scena na Trgu Uricki dobija sasvim drugu težinu. Ono što izgleda kao ekscentrična fotografija iz dvadesetih - vojnici kao pijuni, konjica kao konji, dva čovjeka koja telefonom komanduju ljudskim tijelima po trgu - zapravo je otvaranje partije koja se igrala narednih sedamdeset godina, sa ambicijom mnogo većom od jednog trga. Krilenko je razmjestio prve figure. Nije doživio ni prvu žrtvu, ni šah-mat. Trg je odavno prazan, kaldrma je odavno oprana od krede - ali partija koju je zamislio te večeri, u jednom smislu, i dalje traje.